मित्रांनो, महाराष्ट्राच्या नकाशावर एक असा तालुका आहे, ज्याचं वय आज अवघं ७६ वर्षे आहे. पण या ७६ वर्षांच्या इतिहासाच्या मागे एक असं रहस्य दडलंय जे कदाचित आजच्या पिढीला माहीतच नाही. विचार करा, तुमचं एक हक्काचं शहर आहे, पण त्या शहराला स्वतःचं नावच नाही! तुम्हाला जर कोणी विचारलं की तुम्ही कुठे राहता? तर तुम्हाला सांगावं लागायचं – “मी बेलापूर रेल्वे स्टेशनवर राहतो!” किंवा “मी बेलापूर रोडवर राहतो! होय, हे वास्तव होतं आजच्या प्रगत श्रीरामपूर शहराचं. ब्रिटीश रेल्वेने एका गावाचं नाव चोरलं, एका रेल्वे स्टेशनच्या नावाखाली हजारो लोकांची ओळख दाबून टाकली. पण… दोन अशा व्यक्ती इतिहासाच्या पानात समोर आल्या, ज्यांनी ब्रिटिशांच्या नाकावर टिच्चून, पायाभूत सुविधा नसताना, अवघ्या काही वर्षांत महाराष्ट्रातलं पहिलं ‘प्लॅन्ड कमर्शियल टाऊन’ वसवून दाखवलं! आजच्या या व्हिडिओमध्ये आपण ब्रिटीश कालीन रेकॉर्ड्स आणि ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे उलगडणार आहोत… श्रीरामपूरच्या निर्मितीची थरारक गाथा!
तर्कसंगत पद्धतीने समजून घेण्यासाठी आपल्याला १८८० ते १९२० च्या कालखंडात जावं लागेल. ब्रिटीश सरकारच्या ‘बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’च्या जुन्या महसूल अभिलेखानुसार, मूळ ‘बेलापूर बुद्रुक’ हे ऐतिहासिक गाव गोदावरी नदीच्या काठावर वसलं होतं. पण जेव्हा ब्रिटिशांनी या भागात कापूस आणि साखरेची वाहतूक करण्यासाठी रेल्वे मार्ग आणला. तेव्हा त्यांनी स्टेशन मूळ गावापासून काही किलोमीटर दूर बांधलं आणि त्याला नाव दिलं ‘बेलापूर स्टेशन’. प्रवरा आणि गोदावरी कालव्यांमुळे या स्टेशनच्या आजूबाजूला व्यापार वाढू लागला. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून व्यापारी इथे येऊ लागले. वस्ती वाढली, पण या वस्तीला ना ग्रामपंचायत होती, ना स्वतःची ओळख. ब्रिटीश रेकॉर्ड्समध्ये या भागाची नोंद फक्त ‘बेलापूर रोड’ अशीच होती. एका रेल्वे स्टेशनच्या नावाखाली मूळ गावाचे अस्तित्व पुसले जात होते. या भौगोलिक आणि प्रशासकीय कोंडीतून या भागाला बाहेर काढण्यासाठी एन्ट्री झाली एका ‘व्हिजनरी’ नेत्याची..!
ब्रिटीश राजवटीत १९३२ ते १९३६ हा तो काळ होता. ब्रिटिशांच्या कौन्सिल निवडणुकांमध्ये एक असं नाव निवडून आलं, ज्यांच्याकडे केवळ पैसा नव्हता, तर या भागाला आधुनिक बनवण्याची दूरदृष्टी होती – ते म्हणजे आमदार रामभाऊ गिरमे! रामभाऊ गिरमे हे येथील पहिले आमदार होते. ब्रिटीश गॅझेटिअरच्या नोंदीनुसार, हा काळ या भागात ‘Sugar Capital’ म्हणजेच साखर पट्टा बनण्याच्या सुरुवातीचा होता. रामभाऊंनी ओळखलं की, जर या बेलापूर स्टेशन परिसराला केवळ रेल्वेचा थांबा न ठेवता एक मोठी व्यापारी बाजारपेठ बनवायची असेल, तर इथे कायदा, सुव्यवस्था आणि एक हक्काचं सांस्कृतिक केंद्र पाहिजे. पण रामभाऊ एक राजकीय नेते होते, त्यांना गरज होती एका अशा माणसाची जो प्रशासकीय कागदपत्रांचा जादूगार असेल आणि ज्याच्याकडे आध्यात्मिक नेतृत्व असेल. आणि हा शोध संपला कोपरगावात!
आता कथेमध्ये येतो सर्वात मोठा टर्निंग पॉईंट. वर्ष १९२३-२४. कोपरगावचे प्रसिद्ध सराफी आणि कापड व्यापारी नेमीचंद लोहाडे यांच्या पेढीवर एक अत्यंत हुशार व्यक्ती कामाला होती – नाव होतं, रामचंद्र महाराज उपाध्ये. उपाध्ये महाराज हे त्या काळी केवळ ‘मुनीम’ नव्हते. मुनीम म्हणजे ज्याला ब्रिटीश कायदे, दस्तऐवज आणि व्यवस्थापनाची तंतोतंत माहिती असायची. व्यापारी कामानिमित्त त्यांची बदली बेलापूर स्टेशन भागात झाली. जेव्हा आमदार रामभाऊ गिरमे यांच्या संपर्कात उपाध्ये महाराज आले, तेव्हा रामभाऊंनी त्यांचे अष्टपैलूत्व ओळखले. उपाध्ये महाराज जितके प्रशासनात हुशार होते, तितकेच ते ज्ञानेश्वरीचे गाढे अभ्यासक आणि कीर्तनकार होते. रामभाऊंनी त्यांना आपल्यासोबत घेतले. ही केवळ दोन व्यक्तींची भेट नव्हती, तर एका नियोजित शहराच्या जन्माचा पाया होता!
कोणत्याही शहराला एकत्र बांधण्यासाठी एका आस्थेच्या केंद्राची गरज असते. रामभाऊ गिरमे यांनी उपाध्ये महाराजांना सांगितले, “महाराज, तुम्हीच पुढाकार घ्या आणि या भागात प्रभू श्रीरामाचे मंदिर उभारून मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करा. उपाध्ये महाराज या मोहिमेवर निघाले. जुन्या धार्मिक आणि स्थानिक संदर्भांनुसार, उपाध्ये महाराज वैजापूर तालुक्यातील गाढे पिंपळगाव येथे गेले. तिथे त्यांची भेट त्या काळातील विदेही संत मंगलदास बाबा यांच्याशी झाली. मूर्ती कशी असावी, तिचे तेज कसे असावे आणि ती शास्त्रोक्त पद्धतीने कुठून बनवून घ्यावी, याचे मार्गदर्शन आणि आशीर्वाद संत मंगलदास बाबांनी उपाध्ये महाराजांना दिले. बाबांच्या मार्गदर्शनानुसार, रामचंद्र महाराज उपाध्ये यांनी खास जयपूर येथून प्रभू श्रीराम, लक्ष्मण आणि माता सीता यांच्या पांढऱ्या संगमरवरी देखण्या मूर्ती तयार करून बेलापूर स्टेशन येथे आणल्या. ज्या रेल्वे स्टेशनच्या परिसरात लोक फक्त व्यापारासाठी येत होते, तिथे आता प्रभू श्रीरामाच्या नावाने एक प्रचंड अध्यात्मिक ऊर्जा केंद्र तयार झाले. लोकांनी या परिसराला श्रद्धेने ‘श्रीरामपूर’ म्हणायला सुरुवात केली, पण सरकारी कागदावर अजूनही ‘बेलापूर रोड’ हेच नाव होते.
१५ ऑगस्ट १९४७ ला देश स्वतंत्र झाला. आणि या स्वातंत्र्यानंतर अवघ्या १५ दिवसांनी, म्हणजेच १ सप्टेंबर १९४७ रोजी ऐतिहासिक क्रांती झाली. या परिसरासाठी पहिली अधिकृत ‘बेलापूर रोड नगरपरिषद’ मंजूर झाली. या नगरपरिषदेचे पहिले कार्यालय कुठे सुरू झाले माहितीये? सोनार गल्लीतील येवलेकर बिल्डिंग मध्ये! आणि या स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या नगरपरिषदेचे ‘प्रथम नगराध्यक्ष’ बनण्याचा मान कोणाला मिळाला? राजकारण्यांना नाही, तर ज्यांनी प्रभू श्रीरामाची मूर्ती आणली, त्या रामचंद्र महाराज उपाध्ये यांना! पुढील तीन वर्षे प्रशासकीय लढा सुरू होता. अखेर १९५० मध्ये या शहराच्या वाढत्या विस्तारामुळे या भागाला अधिकृतपणे ‘तालुक्याचा दर्जा’ मिळाला. आणि त्याच वेळी ब्रिटिशांनी दिलेलं ‘बेलापूर स्टेशन’ किंवा ‘बेलापूर रोड’ हे नाव कायमचं पुसून, अधिकृत सरकारी गॅझेटमध्ये या तालुक्याचं नाव नोंदवलं गेलं – “श्रीरामपूर”
मित्रांनो, आज आपण ज्या ७६ वर्षांच्या तरुण आणि प्रगत श्रीरामपूर तालुक्यात राहतो किंवा पाहतो, त्याची निर्मिती अशी तर्कसंगत आणि संघर्षाची आहे. एका रेल्वे स्टेशनच्या ओळखीला पुसून प्रभू श्रीरामाच्या नावाचे एक वैभवशाली शहर वसवणारे आमदार रामभाऊ गिरमे आणि नगराध्यक्ष रामचंद्र महाराज उपाध्ये यांच्या या ऐतिहासिक कार्याला आमचा मानाचा मुजरा!
