एक असा अभिनेता… ज्याच्या आवाजानं पडदा थरथरायचा… एक असा माणूस ज्याच्या डोळ्यात अंगार आणि हृदयात अथांग पाण्याचा सागर होता…. होय, आपण बोलतोय महाराष्ट्राचे लाडके ‘नाना’, म्हणजेच नाना पाटेकर यांच्याबद्दल..! ८ ऑक्टोबर २०२६ ही तारीख महाराष्ट्राच्या इतिहासात एका काळ्या अक्षराने लिहिली गेली. गोव्याच्या दोना पावला येथील राहत्या घरी या नटसम्राटाची प्राणज्योत मालवली. पण मित्रांनो, पडद्यावरचा हा वाघ वैयक्तिक आयुष्यात कसा होता? आणि तुम्हाला माहित आहे का, महाराष्ट्राच्या मनावर राज्य करणाऱ्या या ‘नटसम्राटाचं’ आपल्या अहिल्यानगरशी, म्हणजेच नगरच्या मातीशी एक अतिशय जिव्हाळ्याचं नातं होतं..? होय! नगर जिल्ह्यातील ‘श्रीरामपूर’ हे खरं तर नाना पाटेकरांचं सासर होतं! आज नानांच्या निधनाच्या या दुःखद प्रसंगी, आम्ही तुम्हाला घेऊन जाणार आहोत त्यांच्या आयुष्यातील त्या न पाहिलेल्या पानांवर… जिथे जोडलं गेलं होतं नानांचं आणि नगरचं एक अनोखं नातं. हा व्हिडिओ शेवटपर्यंत नक्की पहा, कारण नानांच्या संघर्षाची आणि त्यांच्या सासरची ही गोष्ट तुमच्या डोळ्यात पाणी आणल्याशिवाय राहणार नाही.
नाना पाटेकर आणि त्यांच्या पत्नी नीलकांती पाटेकर यांची प्रेमकहाणी एखाद्या चित्रपटापेक्षा कमी नाही. नीलकांती यांचा जन्म जरी पुण्यात झाला असला, तरी त्यांच्या आयुष्याची महत्त्वाची आणि बालपणाची काही वर्षे नगर जिल्ह्यातील श्रीरामपूरमध्ये गेली. त्यांचे वडील श्रीरामपूरमध्ये ‘एक्साईज डिपार्टमेंट’ म्हणजेच उत्पादन शुल्क विभागात नोकरीला होते. त्यामुळे नीलकांती यांचं संपूर्ण कुटुंब श्रीरामपूरमध्येच वास्तव्याला होतं.
या दोन वेगवेगळ्या विश्वातील माणसांची पहिली भेट झाली ती एका नाटकाच्या सेटवर!
नाटकाचं नाव होतं— ‘जात न पुछो साधू की’.
तेव्हा नाना पाटेकर हे रंगभूमीवर संघर्ष करत होते. त्यांना एका नाटकाचे केवळ ५० रुपये मिळायचे! होय, फक्त ५० रुपये! पण त्याच वेळी, नीलकांती या एका नामांकित बँकेत मोठ्या पदावर नोकरीला होत्या आणि त्यांचा पगार होता तब्बल अडीच हजार रुपये! विचार करा, ७० च्या दशकात अडीच हजार रुपये ही खूप मोठी रक्कम होती. कुठे २५०० रुपये कमवणारी हुशार, सुशिक्षित मुलगी आणि कुठे ५० रुपयांवर जगणारा, संतापी पण प्रतिभावान कलाकार! नीलकांती यांनी नानांमधील तो अस्सल कलाकार ओळखला. त्यांच्यात प्रेम जुळलं. नानांच्या गरिबीची, त्यांच्या संघर्षाची पूर्ण जाणीव असूनही नीलकांती यांनी नानांचा हात धरला. १९७८ मध्ये या दोघांचा विवाह झाला आणि एका अर्थाने ‘श्रीरामपूर’ हे खऱ्या अर्थाने नाना पाटेकरांचं सासर बनलं!
लग्नानंतर नाना पाटेकर अनेकदा आपल्या सासुरवाडीला म्हणजेच श्रीरामपूरला यायचे, असंही सांगितलं जातं. जरी ते मुंबईत राहत असले, तरी श्रीरामपूरच्या गल्ल्यांशी, तिथल्या लोकांशी नानांचे एक वेगळेच नाते तयार झाले होतं. नीलकांती यांचे आई-वडील एक्साईज डिपार्टमेंटमध्ये असल्यामुळे त्यांचा शहरात मोठा मान होता. जेव्हा नाना श्रीरामपूरला यायचे, तेव्हा तिथला स्थानिक कट्टा, तिथली माणसं आणि नगरची संस्कृती त्यांनी खूप जवळून अनुभवली. नानांचा स्वभाव सुरुवातीपासूनच रोखठोक आणि साधा होता. सासुरवाडीला आल्यावरही ते कधी ‘मोठे स्टार’ म्हणून राहिले नाहीत. नगरच्या मातीत जो एक रांगडेपणा आहे, जो कडकपणा आहे, तोच नानांच्या स्वभावातही पाहायला मिळायचा. म्हणूनच, नगरकरांना नेहमीच वाटायचं की नाना हे आपल्याच मातीचे जावई आहेत, आपल्याच घरचे माणूस आहेत.
नाना पाटेकर यांच्या आयुष्याचा एक असा पैलू, जो अनेकांना चकित करतो, तो म्हणजे त्यांच्या कुटुंबाची राहण्याची पद्धत. नानांचे वैयक्तिक आयुष्य आणि त्यांच्या विचारसरणीमुळे एक काळ असा आला, जेव्हा नाना पाटेकर वेगळे राहत होते. तर नीलकांती पाटेकर, नानांची आई आणि त्यांचा मुलगा मल्हार पाटेकर हे वेगळे राहत होते. पण मित्रांनो, या वेगळं राहण्यामागे कुठलाही वाद किंवा कटुता नव्हती. नानांचा स्वभाव अत्यंत कलंदर, कधीही कुठेही निघून जाणारा आणि एकांतात राहणारा होता. नीलकांती यांनी नानांच्या या कलासक्त आणि स्वतंत्र स्वभावाला पूर्णपणे समजून घेतलं होतं. त्यांनी कधीही नानांवर कौटुंबिक बंधनांची सक्ती केली नाही. वेगळे राहत असूनही, प्रत्येक संकटात, प्रत्येक आनंदात हे कुटुंब नेहमी एकत्र असायचं. नीलकांती यांनी कधी अभिनयक्षेत्रात तर कधी बँकिंग क्षेत्रात काम करत मुलाला— मल्हारला उत्तम संस्कार दिले. नानांच्या पाठीशी त्या नेहमी एका खडकासारख्या उभ्या राहिल्या. नाना स्वतः सांगायचे की, ‘माझ्या संघर्षाच्या काळात जर नीलकांती नसती, तर मी आज जे काही आहे, तिथपर्यंत कधीच पोहोचू शकलो नसतो’.
नानांचं नगरशी असलेलं नातं फक्त सासुरवाडीपुरतं मर्यादित नव्हतं. जेव्हा जेव्हा नगर जिल्ह्यावर दुष्काळाचं सावट आलं, जेव्हा जेव्हा इथल्या शेतकऱ्याच्या डोळ्यात पाणी आलं, तेव्हा नाना पाटेकर धावून आले! त्यांनी आणि मकरंद अनासपुरे यांनी सुरू केलेल्या ‘नाम फाउंडेशन’ च्या माध्यमातून नगर जिल्ह्यातील अनेक गावांमध्ये पाण्याचे पुनरुज्जीवन करण्यात आले. कित्येक आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबांना, त्यांच्या विधवा भगिनींना नानांनी आर्थिक मदत केली. सासरच्या या मातीचे ऋण नानांनी सामाजिक कार्यातून अहोरात्र फेडले.
असा हा नटसम्राट, असा हा संवेदनशील माणूस, आणि नगरचा हा लाडका जावई आज आपल्यात नाही. वयाच्या ७५ व्या वर्षी त्यांची प्राणज्योत मालवली खरी, पण त्यांनी मराठी रंगभूमी, हिंदी सिनेसृष्टी आणि महाराष्ट्राच्या समाजकारणात जे कार्य करून ठेवलंय, ते कधीही पुसलं जाणार नाही. ‘वेलकम’मधला उदय शेट्टी असो, ‘प्रहार’मधला मेजर चव्हाण असो की ‘नटसम्राट’ मधला गणपतराव बेलवलकर… नाना तुम्ही अजरामर आहात! नगरच्या मातीशी आणि श्रीरामपूरशी जोडलेलं हे नातं आज एका वळणावर संपलं असलं, तरी नगरकर नानांना कधीच विसरणार नाहीत. नाना पाटेकर यांना संपूर्ण नगर जिल्हा आणि अहिल्यानगर लाईव्ह २४ कडून भावपूर्ण श्रद्धांजली!
