मित्रांनो, जरा विचार करा… रात्रीचे २ वाजलेत, बाहेर मुसळधार पाऊस पडतोय, तुम्ही गाढ झोपेत आहात आणि अचानक गावात दवंडी पिटली जाते— ‘पळा… जीव वाचवून डोंगराच्या दिशेने पळा! भंडारदरा धरण फुटणार आहे!’ होय, ही कोणतीही काल्पनिक चित्रपटाची कथा नाही, तर ही घटना प्रत्यक्ष घडेल अशी स्थिती निर्माण झाली होती. वर्ष होतं १९६९. आणि महिना होता सप्टेंबर. जर त्या काळ्याकुट्ट रात्री महाराष्ट्राच्या काही शूर इंजिनिअर्सनी आणि स्थानिक मजुरांनी स्वतःचा जीव पणाला लावला नसता… तर आज नगर जिल्ह्याच्या नकाशावरून अकोले, संगमनेर, राहुरी आणि नेवासा हे समृद्ध तालुके पाण्याखाली गडप झाली असती! शेकडो लोक अवघ्या काही तासांत पाण्याच्या २० ते ३० फूट खाली जिवंत गाडले गेले असते. काय होता तो ‘१९६९ चा भयानक थरार’ ? भंडारदरा धरण नेमकं कस बनवलं गेलं? या धरणाच्या समृद्धीमागे कोणती रहस्ये दडली होती? चला सविस्तर समजून घेऊयात…
या कथेची खरी सुरुवात होते, आजपासून साधारण १५० वर्षांपूर्वी. म्हणजेच १८७० ते १८९० च्या दशकात. आज आपण जो नगर जिल्हा पाहतो, तो अनेक भागांत सुजलाम् सुफलाम् आहे. पण त्या काळी परिस्थिती वेगळी होती. नगर जिल्हा म्हणजे महाराष्ट्रातील सर्वात भीषण दुष्काळी भाग मानला जायचा. सलग तीन-तीन वर्ष पाऊस पडायचा नाही. जमिनीला मोठ्या भेगा पडायच्या, विहिरी कोरड्या ठाक असायच्या. भूकमारीमुळे हजारो लोकांचे, लहान मुलांचे आणि जनावरांचे प्राण जात होते.
पिण्याच्या पाण्यासाठी मैलोन् मैल भटकंती करावी लागायची. ब्रिटीश सरकारला कळून चुकलं होतं की, जर या भागातील जनतेला जिवंत ठेवायचं असेल आणि त्यांच्याकडून शेतीचा कर वसूल करायचा असेल, तर सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमधून वाहणाऱ्या प्रवरा नदीला अडवावंच लागेल. पण सह्याद्रीच्या त्या अथांग दऱ्यांमध्ये पाणी अडवणं म्हणजे मृत्यूला आमंत्रण देण्यासारखं होतं.
अशातच एंट्री झाली एका ध्येयवेड्या ब्रिटीश इंजिनिअरची. ज्यांचं नाव होतं आर्थर हिल. आर्थर हिल यांनी अकोले तालुक्यातील दुर्गम आणि अतिशय खोल अशा दरीचा शोध लावला. त्यांनी ब्रिटीश सरकारला सांगितलं की, ‘जर आपण या दोन डोंगरांच्या मध्ये एक महाकाय भिंत उभी केली, तर उत्तर नगर जिल्ह्याचं नशीब बदलेल.
पण प्रश्न होता— पैसा आणि मंजुरीचा! एवढ्या अथांग दरीत २००-२५० फूट उंच दगडी धरण बांधणं त्या काळात जागतिक स्तरावर अशक्य मानलं जात होतं. हा प्रस्ताव जेव्हा ब्रिटनच्या संसदेत गेला, तेव्हा तिथल्या बड्या बड्या इंजिनिअर्सनी याला ‘वेडेपणा’ म्हटलं. पण या धरणाचे महत्त्व इतके मोठे होते की, थेट इंग्लंडच्या राजघराण्याने या धरणाच्या फाईलला विशेष मंजुरी दिली. लंडनहून मंजुरी मिळताच, इ.स. १९१० मध्ये तत्कालीन ब्रिटिश गव्हर्नर लॉर्ड विल्सन यांच्या देखरेखीखाली या धरणाची पायाभरणी झाली. म्हणूनच याला ‘विल्सन डॅम’ असं नाव देण्यात आलं.
१९१० ते १९२६… मित्रांनो, आज एक साधं धरण बांधायला २ ते ३ वर्षे लागतात. पण हे धरण बांधायला तब्बल १६ वर्ष लागली! आणि ही १६ वर्ष म्हणजे तिथे काम करणाऱ्या स्थानिक आदिवासी आणि मजुरांसाठी केवळ नरकयातना होत्या. आज आपण तिथे गाडीने फिरतो, तेव्हा गुळगुळीत रस्ते दिसतात. पण १००-१५० वर्षांपूर्वी तिथे फक्त घनदाट जंगल आणि हिंस्र श्वापदांचा सुळसुळाट होता. चला, या १६ वर्षांतील ३ अंगावर काटा आणणारे किस्से पाहूया.
किस्सा १: वाघ-चित्त्यांची दहशत आणि रात्रीचे काम:
त्या काळी मजुरांना रात्रीच्या वेळी मशालीच्या आणि कंदिलाच्या उजेडात काम करावं लागायचं. आजूबाजूच्या जंगलातून अचानक वाघ किंवा बिबट्या मजुरांच्या टोळीवर हल्ला करायचा. कित्येक मजुरांना हिंस्र प्राण्यांनी रात्रीच्या अंधारात ओढून नेल्याच्या घटना घडल्या. पण ब्रिटीशांचा चाबूक पाठीवर असल्यामुळे कोणालाही काम थांबवण्याची परवानगी नव्हती.
किस्सा २: मलेरियाची भयानक साथ:
जंगल साफ करताना आणि धरणाचा पाया खणताना तिथे डासांचा प्रचंड प्रादुर्भाव झाला. मलेरिया आणि डेंग्यूची एवढी भयानक साथ आली की, दररोज शेकडो मजूर तापाने फणफणायचे. त्या काळी तिथे कोणतीही मोठी हॉस्पिटल्स नव्हती. उपचाराअभावी कित्येक मजुरांनी तिथेच प्राण सोडले आणि त्यांच्या कबरी आजही त्या जंगलात कुठेतरी गडप झाल्या आहेत.
किस्सा ३: सिमेंटशिवाय बांधकामाचा जागतिक चमत्कार:
सगळ्यात थक्क करणारी आणि आजच्या आधुनिक इंजिनिअर्सची बुद्धी चक्रावून टाकणारी गोष्ट म्हणजे, २७० फूट उंच असलेल्या या धरणासाठी साध किलोभर सिमेंट किंवा लोखंड वापरलं गेलं नाही! स्थानिक काळा दगड आणून, तो मजुरांनी हाताने तासून योग्य आकार दिला. त्यानंतर चुना, गूळ, बेलाचं फळ आणि गरम शिशाचं एक खास मिश्रण तयार केलं गेलं. हे मिश्रण दोन दगडांच्या मध्ये सांधा म्हणून भरलं गेलं. हे मिश्रण इतकं भयानक घट्ट होतं की आज ११५ पेक्षा जास्त वर्ष झाली, तरी हे धरण वज्रासारखं मजबूत उभं आहे! शेवटी १ कोटी १३ लाख रुपये खर्चून १९२६ मध्ये हे धरण पूर्ण झालं.
धरण बांधून पूर्ण झालं. प्रवरा नदीच्या पाण्यामुळे शेती फुलली, नगर आणि नाशिक जिल्हा सुजलाम् सुफलाम् झाला. पण काळ कधी पलटी मारेल काही सांगता येत नाही. वर्ष आलं १९६९ चं!
मित्रांनो, या घटनेच्या अवघ्या ८ वर्षांपूर्वी, म्हणजे १९६१ मध्ये महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांच्या कार्यकाळात पुण्यातलं ‘पानशेत धरण’ फुटलं होतं. पानशेत धरण फुटल्यामुळे पुण्यात किती भयानक हाहाकार माजला होता, हजारो लोकांचा कसा बळी गेला होता, हे संपूर्ण महाराष्ट्राने पाहिलं होतं. त्यामुळे धरणांच्या सुरक्षिततेबाबत संपूर्ण राज्यात एक अनामिक भीती पसरलेली होती. आणि अशातच, सप्टेंबर १९६९ मध्ये भंडारदरा आणि सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर ढगफुटीसारखा मुसळधार पाऊस झाला.
धरणात पाण्याची आवक एवढी वाढली की धरण त्याच्या क्षमतेपेक्षा जास्त भरलं. पाण्याचा दाब इतका प्रचंड होता की, ब्रिटीशांनी सिमेंटशिवाय बांधलेल्या त्या ऐतिहासिक दगडी भिंतीला अंतर्गत पाण्याचा दाब सहन झाला नाही. १९६७ मध्ये झालेल्या कोयनेच्या भूकंपाच्या धक्क्यांमुळे आणि त्यानंतरच्या अतिवृष्टीमुळे धरणाच्या भिंतीला अंतर्गत तडे गेल्याचे सांगितले गेले. एका रात्री धरणाच्या मुख्य भिंतीला अचानक मोठे तडे गेले! धरणातून प्रचंड वेगाने पाणी बाहेर झिरपू लागलं. धरणाची भिंत कधीही कोसळू शकते, अशी भीषण परिस्थिती निर्माण झाली. ही बातमी जेव्हा मुंबईत मंत्रालयापर्यंत पोहोचली, तेव्हा संपूर्ण सरकार हादरलं!
जर भंडारदरा धरण फुटलं असतं, तर अवघ्या ४ ते ५ तासांत अकोले, संगमनेर, राहुरी आणि नेवासा ही गावं आणि तालुक्यातील गावं पाण्याच्या २० ते ३० फूट खाली गेली असती. शेकडो लोकांचा जिवंत जलसमाधी लागून बळी गेला असता. असं म्हणतात की, तेव्हा प्रशासनाने तात्काळ रेड-अलर्ट जारी केला. रात्रीच्या रात्री गावात पोलिसांच्या गाड्या आणि दवंडी फिरू लागली. १९६९ च्या या अत्यंत भीषण आणि आणीबाणीच्या काळात महाराष्ट्रात मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांचं सरकार होतं. परिस्थिती एवढी गंभीर होती की एका बाजूला लोकांना सुरक्षित स्थळी हलवणं सुरू होतं, तर दुसऱ्या बाजूला धरण कसं वाचवायचं हा मोठा प्रश्न होता.
मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक आणि तत्कालीन जलसंपदा व सार्वजनिक बांधकाम मंत्र्यांनी एका रात्रीत मंत्रालयात आणीबाणीची बैठक बोलावली. ब्रिटीश काळात हे अख्खं धरण बांधायला १ कोटी १३ लाख रुपये खर्च आला होता. पण या धरणाचा आणि पर्यायाने संपूर्ण नगर जिल्ह्याचा जीव वाचवण्यासाठी वसंतराव नाईक सरकारने एका रात्रीत तात्काळ २ कोटी रुपयांचा विशेष आपत्कालीन निधी मंजूर केला! पैशांची चिंता न करता तातडीने देशातील सर्वोत्तम तंत्रज्ञान तिथे पोहोचवण्याचे आदेश देण्यात आले.
निधी तर मिळाला, पण काम कसं करायचं? धरणाची भिंत कधीही कोसळू शकत होती. कोणताही माणूस तिथे जायला घाबरत होता. पण अशा परिस्थितीतही महाराष्ट्राचे शूर अभियंते आणि स्थानिक मजूर पळून गेले नाहीत. त्यांनी स्वतःचा जीव मुठीत धरला. मुसळधार पाऊस आणि पाण्याच्या प्रचंड प्रवाहाच्या मध्ये, ते शूर इंजिनिअर्स दोऱ्यांच्या साहाय्याने त्या अथांग पाण्याच्या भिंतीवर खाली उतरले! त्या शूर इंजिनिअर्सनी सलग ७२ तास डोळ्याला पाण्याचा थेंब न लावता, मृत्यूच्या छायेत राहून काम केलं.
धरणाच्या भिंतीच्या आतल्या बाजूने सिमेंट आणि अत्याधुनिक केमिकलचे प्रेशरने ‘इंजेक्शन्स’ देण्याचं काम युद्धपातळीवर सुरू करण्यात आलं. भिंतीला पडलेले ते भयानक तडे आतून बुजवले गेले. कित्येक दिवस हे काम चाललं. आणि शेवटी… निसर्गालाही त्या मानवी जिद्दीसमोर, त्या इंजिनिअर्सच्या बलिदानासमोर झुकावं लागलं! भंडारदरा धरणाची गळती थांबली, भिंत पुन्हा मजबूत झाली आणि नगर जिल्ह्यावर घोंघावणारं जलसमाधीचं संकट टळलं!
मित्रांनो, हा किस्सा ऐकायला एखाद्या हॉलिवूड चित्रपटासारखा वाटेल, पण तो खरा आहे. आज जेव्हा आपण भंडारदरा धरणावर फिरायला जातो, तिथला तो सुंदर ‘अंब्रेला फॉल’ किंवा रंधा धबधबा पाहतो, निसर्गाचा आनंद घेतो… तेव्हा १६ वर्ष जंगलात राबून बलिदान दिलेल्या त्या अज्ञात मजुरांना आणि १९६९ मध्ये आपल्या जिल्ह्याला जलसमाधीपासून वाचवणाऱ्या त्या शूर इंजिनिअर्सना मनातल्या मनात एक सॅल्युट नक्की करा… तुम्हाला भंडारदरा धरणाचा हा थरारक आणि धक्कादायक इतिहास आधी माहीत होता का?
