गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स… जिथे जगातील सर्वात अद्भूत आणि अशक्य गोष्टींची नोंद केली जाते. पण तुम्हाला माहीत आहे का, आपल्या महाराष्ट्रातील एका छोट्याशा गावात निसर्गाने असा एक चमत्कार घडवला आहे, ज्याची नोंद घेण्यासाठी थेट गिनीज बुकच्या टीमला भारतात यावं लागलं होतं? नगर आणि पुण्याच्या सीमेवर वसलेलं एक असं ठिकाण, ज्याला ‘आशिया खंडातील सर्वात मोठं नैसर्गिक कुंड’ म्हटलं जातं. वरून पाहिल्यावर असं वाटतं जणू आपण पृथ्वीवर नसून मंगळ ग्रहावर किंवा चंद्राच्या पृष्ठभागावर उभे आहोत! पण ही जागा नेमकी काय आहे? नदीच्या पात्रात हे १०० फूट खोल अवाढव्य मातीचे रांजण किंवा खड्डे कोणी आणि का तयार केले? आजच्या या स्पेशल व्हिडिओमध्ये आपण निघोजच्या रांजणखळग्यांचं असं रहस्य उलगडणार आहोत, जे तुम्ही याआधी कधीही ऐकलं नसेल!
नगर जिल्ह्यातील पारनेर तालुक्यात ‘निघोज’ नावाचे एक गाव आहे. या गावाशेजारून वाहते कुकडी नदी. एरवी शांत वाहणारी ही नदी जेव्हा एका विशिष्ट २ ते ३ किलोमीटरच्या खडकाळ पात्रात येते, तेव्हा तिथे जे पाहायला मिळतं ते थक्क करणारं आहे. १९९० च्या दशकात, जागतिक संशोधक आणि भूवैज्ञानिकांनी या जागेचा अभ्यास केला आणि त्यांचे डोळे पांढरे झाले. नदीच्या कठीण पाषाणात निसर्गाने स्वतःच्या हाताने कोरलेले शेकडो गोल आकाराचे रांजणखळगे म्हणजेच Potholes इथे पसरलेले आहेत.
नदीच्या एकाच पात्रात एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर आणि अवाढव्य आकाराचे खळगे संपूर्ण आशिया खंडात कुठेही अस्तित्वात नाहीत. याच अद्वितीय वैशिष्ट्यामुळे या ऐतिहासिक भूगोलाला गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्समध्ये अधिकृत स्थान मिळाले! जगातील सर्वात मोठी ‘पॉटहोल्स’ची नैसर्गिक रचना म्हणून आज याकडे पाहिले जाते.
आता सर्वात मोठा प्रश्न…
हे खड्डे मानवाने छिन्नी-हातोड्याने कोरलेत का?
की परग्रहावरून आलेल्या एलियन्सनी?
विज्ञान सांगतं की, या दोन्ही गोष्टी खोट्या आहेत. हा निव्वळ निसर्गाचा चमत्कार आहे, ज्याला कोट्यवधी वर्षे लागली. येथील नदीचे पात्र हे कठीण ‘बेसाल्ट खडकापासून’ बनलेले आहे. भूवैज्ञानिकांच्या मते, हजारो-लाखो वर्षांपूर्वी या भागात प्रचंड पाऊस पडायचा. आणि कुकडी नदी डोंगरावरून तीव्र वेगाने वाहायची. नदीच्या प्रवाहामध्ये आलेले छोटे-छोटे कठीण गोल दगड किंवा गोटे जेव्हा या खडकांच्या भेगांमध्ये अडकले, तेव्हा पाण्याच्या चक्राकार प्रवाहामुळे ते दगड तिथेच गोल-गोल फिरू लागले.
जसा मिक्सरमध्ये मसाला फिरतो, अगदी तशीच..! या सततच्या चक्राकार घर्षणामुळे कठीण दगड आतून कोरला गेला आणि पात्रात सुबक, गुळगुळीत आणि गोल माठासारखे आकार तयार झाले. ज्यांना आपण ‘रांजणखळगे’ म्हणतो. शास्त्रज्ञ म्हणतात की, येथील काही खड्ड्यांची खोली चक्क १०० फुटांपेक्षा जास्त आहे! आणि म्हणूनच हा परिसर अमेरिकेच्या सुप्रसिद्ध ‘ग्रँड कॅन्यन’ सारखा दिसतो.
पण मित्रांनो, जिथे विज्ञान संपतं, तिथे श्रद्धा सुरू होते. स्थानिक लोकांसाठी हे केवळ भौगोलिक खड्डे नाहीत, तर हा माता मळगंगा देवीचा चमत्कार आहे! कुकडी नदीच्या अगदी कडांवर मळगंगा देवीचे अतिशय सुंदर संगमरवरी मंदिर उभे आहे. येथील ग्रामस्थांच्या मते, प्रभू श्रीरामचंद्रांच्या वनवासाच्या काळात या परिसराला पाच पवित्र कुंडांचे महत्त्व प्राप्त झाले होते. ज्यामध्ये रामकुंड आणि सीताकुंडाचा समावेश आहे. स्थानिक लोक या खळग्यांना ‘कुंडमाऊली’ किंवा ‘निघोज कुंड’ म्हणून पुजतात.
या कुंडाशी जोडलेली सर्वात मोठी आणि रहस्यमयी श्रद्धा म्हणजे – दरवर्षी आषाढी/जन्माष्टमीच्या जत्रेदरम्यान देवीच्या कृपेने या कुंडातील पाण्याचा प्रवाह अचानक आणि विलक्षण पद्धतीने वाढतो, तसेच तिथे एक विशेष धार्मिक घागर पाण्यात तरंगवली जाते, जी पाण्याच्या प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने किंवा चक्राकार फिरते! विज्ञानाकडे या स्थानिक चमत्काराचे पूर्ण उत्तर नाही, तर भाविकांसाठी हा देवीचा थेट दृष्टांत आहे. हा विज्ञान आणि श्रद्धेचा खेळ पाहण्यासाठी दरवर्षी लाखो भाविक इथे गर्दी करतात.
निघोजच्या या रांजणखळग्यांचे सौंदर्य जितके अद्भुत आहे, तितकेच ते पावसाळ्यात भयानक रूप धारण करते. पावसाळ्यात जेव्हा कुकडी नदीला पूर येतो, तेव्हा हे संपूर्ण कुंड पाण्याखाली अदृश्य होते. पाण्याचा प्रवाह इतका वेगवान असतो की या खड्ड्यांमध्ये तयार होणारे भोवरे कोणत्याही वस्तूला किंवा माणसाला सेकंदात १०० फूट खोल गर्तेत ओढून घेऊ शकतात. पर्यटकांच्या सुरक्षेसाठी सरकारने दोन्ही काठांना जोडणारा एक उत्कृष्ट झुलता पूल उभारला आहे. या पुलावरून उभे राहून जेव्हा तुम्ही खाली पाहता, तेव्हा काळजाचा थरकाप उडतो! उन्हाळ्यात किंवा हिवाळ्यात जेव्हा पाणी कमी होते, तेव्हा तुम्हाला हे खळगे अगदी स्पष्ट आणि जवळून पाहता येतात. जर तुम्ही ट्रेकर किंवा फोटोग्राफर असाल, तर हे ठिकाण तुमच्यासाठी जणू स्वर्गच आहे.
आपल्या महाराष्ट्रात लोणारचे विवर, अजंठा-वेरूळच्या लेण्या आणि निघोजचे हे जागतिक दर्जाचे रांजणखळगे यांसारखे अनेक नैसर्गिक आणि ऐतिहासिक हिरे दडलेले आहेत. पण वाईट वाटतं जेव्हा जगाला या गोष्टी माहीत असतात आणि आपल्याच महाराष्ट्रातील अनेक तरुणांना या गिनीज बुक रेकॉर्डबद्दल माहीत नसतं!
