वयाच्या १५ व्या वर्षी अत्याचार, आयुष्यात अनेक संघर्ष… तरीही रंगमंचावर गाजवले अधिराज्य! कोण होत्या विठाबाई नारायणगावकर, ज्यांना मिळाली ‘तमाशा सम्राज्ञी’ ही उपाधी?
Vithabai Narayangaonkar : महाराष्ट्राच्या लोककलेच्या इतिहासात काही कलाकारांची नावे कायमस्वरूपी कोरली गेली आहेत. आपल्या कलेने प्रेक्षकांना मंत्रमुग्ध करणाऱ्या आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही रंगमंचाशी असलेले नाते अखेरपर्यंत जपणाऱ्या अशाच एक महान कलाकार म्हणजे विठाबाई नारायणगावकर. लावणी आणि तमाशा या लोककला प्रकारांना नवी ओळख मिळवून देण्यात त्यांचे योगदान अतुलनीय मानले जाते. मात्र, त्यांच्या यशामागे संघर्ष, वेदना आणि असंख्य कठीण प्रसंगांची एक कहाणी दडलेली आहे.
प्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक लक्ष्मण उतेकर आता ‘इठा’ या आगामी चित्रपटातून विठाबाईंचा जीवनप्रवास मोठ्या पडद्यावर मांडणार आहेत. अभिनेत्री श्रद्धा कपूर या चित्रपटात विठाबाईंची भूमिका साकारणार आहे. येत्या ४ डिसेंबर रोजी हा चित्रपट चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित होणार आहे. त्यामुळे पुन्हा एकदा महाराष्ट्राच्या या महान लोककलावंताच्या आयुष्याची चर्चा सुरू झाली आहे.
कोण होत्या विठाबाई नारायणगावकर?
विठाबाई भाऊ मंग नारायणगावकर या महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध तमाशा कलावंत, लावणी नृत्यांगना आणि गायिका होत्या. १ जुलै १९३५ रोजी पंढरपूर येथे त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे संपूर्ण कुटुंब तमाशा कलेशी जोडलेले होते. त्यांचे आजोबा नारायण खुदे यांनी पारंपरिक फिरत्या तमाशा फडाची स्थापना केली होती. पुढे त्यांचे वडील आणि काकांनी ‘भाऊ-बापू मंग’ या नावाने हा फड चालवला.
अशा कलात्मक वातावरणात वाढलेल्या विठाबाईंना अगदी लहान वयातच लावणी, गवळण आणि तमाशाची गोडी लागली. नृत्य, संगीत आणि अभिनय यांचे बाळकडू त्यांना घरातूनच मिळाले. मात्र, कलेची आवड असण्याबरोबरच कुटुंबाच्या आर्थिक परिस्थितीमुळे त्यांना लहान वयातच रंगमंचावर उतरावे लागले.
त्यांच्या सादरीकरणातील सहजता, चेहऱ्यावरील भाव, नृत्यातील लयबद्धता आणि प्रेक्षकांशी संवाद साधण्याची हातोटी यामुळे त्या अल्पावधीतच लोकप्रिय झाल्या.
वयाच्या १५ व्या वर्षी अत्याचार; आयुष्याला मिळाली वेदनादायी कलाटणी
विठाबाईंच्या आयुष्यातील सर्वात वेदनादायी घटनांपैकी एक म्हणजे किशोरवयात त्यांच्यावर झालेला लैंगिक अत्याचार. उपलब्ध वृत्तांनुसार, वयाच्या अवघ्या १५ व्या वर्षी एका पुरुषाने त्यांच्यावर बलात्कार केला होता. बालवयातच अशा अमानुष प्रसंगाला सामोरे जावे लागल्यानंतरही त्यांनी आपल्या कलेची साथ सोडली नाही.
पुढे मारुती सावंत यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. मात्र, वैवाहिक आयुष्यातही त्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. वैयक्तिक आयुष्यात कितीही संकटे आली, तरी रंगमंचावर उतरल्यावर त्या पूर्ण ताकदीने आपली कला सादर करत असत.
त्यांच्या कार्यक्रमांना महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून प्रेक्षकांची गर्दी होत असे. लावणी, संगीत, अभिनय आणि विनोद यांच्या माध्यमातून त्या संपूर्ण कार्यक्रमावर आपले वर्चस्व निर्माण करत असत.
नऊ महिन्यांची गर्भवती असतानाही केला कार्यक्रम; रंगमंचामागे बाळाला दिला जन्म!
विठाबाईंच्या जीवनातील एक प्रसंग आजही त्यांच्या संघर्षाची आणि कलेप्रती असलेल्या समर्पणाची आठवण करून देतो. त्या नऊ महिन्यांच्या गर्भवती असतानाही तमाशाच्या कार्यक्रमात सहभागी होत होत्या. प्रसूतीची वेळ जवळ आली असतानाही त्यांनी कार्यक्रम थांबवला नाही. अखेर रंगमंचामागेच त्यांनी बाळाला जन्म दिला आणि त्यानंतर पुन्हा प्रेक्षकांसमोर सादरीकरणासाठी हजर झाल्या.
काही वृत्तांमध्ये त्यांनी दगडाच्या साहाय्याने नाळ कापल्याचाही उल्लेख आढळतो. हा प्रसंग त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत धक्कादायक आणि वेदनादायी घटना म्हणून सांगितला जातो. कार्यक्रमादरम्यान प्रेक्षकांच्या लक्षात आले की विठाबाईंच्या पोटाचा आकार बदलला आहे. त्यानंतर त्यांना काही काळ विश्रांती घेण्याचा आग्रह करण्यात आल्याचेही वृत्तांत सांगतात. कलेसाठी त्यांनी किती मोठी किंमत मोजली, याची कल्पना या प्रसंगावरून येते.
विठाबाईंना ‘तमाशा सम्राज्ञी’ ही उपाधी कशी मिळाली?
तमाशा म्हणजे केवळ लावणी किंवा नृत्य नव्हे. संगीत, अभिनय, विनोद, व्यंग, संवाद आणि कथाकथन यांचा सुंदर मिलाफ असलेली ही महाराष्ट्राची समृद्ध लोककला आहे. या कलेत कलाकाराला केवळ नृत्य येऊन चालत नाही, तर संपूर्ण कार्यक्रम आपल्या अभिनयाने आणि सादरीकरणाने जिवंत ठेवण्याचे कौशल्यही आवश्यक असते.
विठाबाईंकडे हे सर्व गुण होते. त्यांची लावणी सादर करण्याची शैली, दमदार पदन्यास, हावभाव आणि प्रेक्षकांना खिळवून ठेवण्याची क्षमता विलक्षण होती.
प्रसिद्ध मराठी नाटककार मामा वरेरकर हेही त्यांच्या कलेने प्रभावित झाल्याचे सांगितले जाते. त्यांनी विठाबाईंना आपल्या नाट्यगटात सहभागी होण्याचे आमंत्रण दिले होते. या संधीमुळे त्यांना नाट्यकलेचा अधिक जवळून अनुभव घेता आला आणि त्यांच्या सादरीकरणाला आणखी व्यापक व्यासपीठ मिळाले.
हळूहळू विठाबाईंची लोकप्रियता महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून पोहोचली. त्यांच्या नावाने तमाशाचे कार्यक्रम ओळखले जाऊ लागले. आपल्या असामान्य कर्तृत्वामुळे त्यांनी ‘तमाशा सम्राज्ञी’ म्हणजेच ‘तमाशाची राणी’ हा मानाचा किताब मिळवला.
विठाबाईंच्या कलेचा देशपातळीवर गौरव
विठाबाईंचे योगदान केवळ मनोरंजनापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी महाराष्ट्राच्या पारंपरिक लोककलेला राष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळवून दिली.
त्यांच्या कर्तृत्वाचा विविध पुरस्कार आणि सन्मानांनी गौरव करण्यात आला.
- १९५७ : तमाशा कलेतील योगदानाबद्दल राष्ट्रपती पदकाने सन्मानित.
- १९९० : त्यांच्या कलात्मक योगदानाबद्दल आणखी एका विशेष सन्मानाने गौरव.
- १९६२ : भारत-चीन युद्धाच्या काळात भारतीय सैनिकांसाठी ईशान्य सीमावर्ती भागात कार्यक्रम सादर केल्याचा उल्लेख आढळतो.
- २००६ : महाराष्ट्र सरकारने त्यांच्या स्मरणार्थ ‘विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार’ सुरू केला.
आजही त्यांच्या नावाने दिला जाणारा जीवनगौरव पुरस्कार लोककलेच्या क्षेत्रात उल्लेखनीय काम करणाऱ्या कलाकारांसाठी प्रतिष्ठेचा मानला जातो.
आयुष्यभर प्रेक्षकांचे मनोरंजन केले; मात्र अखेरच्या काळात आर्थिक संकट
विठाबाईंनी आपल्या कलेच्या जोरावर मोठी लोकप्रियता मिळवली. हजारो प्रेक्षक त्यांच्या कार्यक्रमांना उपस्थित राहत होते. मात्र, प्रसिद्धी आणि लोकप्रियता असूनही त्यांच्या आयुष्यात आर्थिक स्थैर्य आले नाही.
आयुष्यभर रंगमंचावर प्रेक्षकांचे मनोरंजन करणाऱ्या या महान कलाकाराला अखेरच्या काळात आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागल्याचे वृत्त आहे. त्यांच्या निधनानंतर कुटुंबीयांना रुग्णालयाचे बिल भरण्यासाठी तसेच अंत्यविधीसाठी त्यांचे पार्थिव घरी आणण्याकरिता पैशांची व्यवस्था करताना मोठा संघर्ष करावा लागला.
पक्षाघाताच्या झटक्याने घेतला अखेरचा निरोप
१५ जानेवारी २००२ रोजी महाराष्ट्रातील नारायणगाव येथे विठाबाई नारायणगावकर यांचे निधन झाले. मृत्यूसमयी त्यांचे वय ६६ वर्षे होते. पक्षाघाताच्या झटक्याने त्यांच्या आयुष्याचा प्रवास संपला.
एकीकडे हजारो प्रेक्षकांच्या टाळ्या, प्रचंड लोकप्रियता आणि ‘तमाशा सम्राज्ञी’ म्हणून मिळालेला मान; तर दुसरीकडे वैयक्तिक आयुष्यातील वेदना, संघर्ष आणि अखेरच्या काळातील आर्थिक विवंचना… विठाबाईंचे आयुष्य अनेक विरोधाभासांनी भरलेले होते.
मात्र, त्यांनी महाराष्ट्राच्या लोककलेसाठी दिलेले योगदान आजही विसरता येणार नाही. त्यांच्या आयुष्यावर आधारित ‘इठा’ चित्रपटाच्या निमित्ताने नव्या पिढीला या महान कलावंताचा संघर्ष, जिद्द आणि कलेप्रती असलेली निष्ठा समजून घेण्याची संधी मिळणार आहे.
