Explained

आईनं नाकारलं, मावशीनं स्विकारलं! एकाच वेळी दोन जिल्ह्यांतून विधानसभा लढणारा नगरचा एकमेव नेता!

राजकारणात एखादा नेता, आपल्या हक्काचा मतदारसंघ सोडून दुसऱ्या मतदारसंघात निवडणूक लढवतो. नगर जिल्ह्यातही अगदी बाबुराव भारस्कर, शिवाजीराव कर्डिले यांच्यासारख्या दिग्गजांची उदाहरणे यासाठी देता येतात. भारस्कर हे मुळचे नेवासा तालुक्यातील तरवडीचे. पण त्यांनी थेट श्रीगोंद्याचे आमदार होण्याचा भीमपराक्रम केला होता. तर कर्डिले हेही मुळचे नगर तालुक्यातील बुऱ्हाणनगरचे. पण त्यांनीही नेवासा व राहुरीचे आमदार होण्याची किमया करुन दाखवली होती. पण जरा विचार करा, एखादा नेता एकाच वेळी दोन वेगवेगळ्या जिल्ह्यातून आमदारकीची निवडणुकीला उभा राहत असेल तर..?

आता तुम्ही म्हणाल, हे कसं शक्य आहे… काहीही फेकू नका… एकाच वेळी दोन जिल्ह्यातून विधानसभा लढवणं सोप्प असतं का..?इथं एकाच मतदारसंघात प्रचार करताना तोंडातून फेस येतो. आणि दोन जिल्ह्यातून एकाच वेळी विधानसभा निवडणूक लढवणं, तिथला प्रचार संभाळणं आणि जिंकणं, कसं शक्य आहे… पण थांबा. हे शक्य करुन दाखवलं होतं, आपल्या नगर जिल्ह्यातील एका नेत्यानं… नाव होतं- गोविंदराव वामनराव आदिक.

आता ही निवडणूक कोणती होती? आदिकांनी कोणत्या दोन जिल्ह्यातून निवडणूक लढवली होती? त्याचा निकाल काय लागला होता? दोन जिल्ह्यातून लढण्याची वेळ त्यांच्यावर का आली होती? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरेही तेवढीच रंजक आहेत. नेमकं काय झालं होतं, त्या वर्षी…? हे सगळं आपण आजच्या व्हिडीओतून पाहणार आहोत. ही माहिती तुमच्यासाठी नक्कीच रंजक असणार आहे, त्यामुळे व्हिडीओ अजिबात स्किप करु नका….

नमस्कार. आपण पाहत आहात अहिल्यानगर लाईव्ह २४. नगरी राजकारणाचं परफेक्ट अँनलिसीस…

आपण आजच्या भागात पाहणार आहोत, ती निवडणूक होती. १९८० सालची… १९८० चा हा राजकीय थरार समजून घेण्यासाठी आपल्याला थोडं मागे, म्हणजे १९७० च्या दशकात जावं लागेल. ४ जानेवारी १९३९ रोजी श्रीरामपूर तालुक्यातील उंदीरगाव इथे जन्मलेले आणि खानापूरच्या मातीत लहानाचे मोठे झालेले गोविंदराव आदिक हे काही सोन्याचा चमचा तोंडात घेऊन जन्माला आलेले नेते नव्हते. एका सामान्य शेतकरी कुटुंबातून पुढे आलेले गोविंदराव हे पेशाने वकील आणि कायद्याचे प्राध्यापक होते. यशवंतराव चव्हाण यांच्या सुसंस्कृत राजकारणाचा पगडा त्यांच्यावर होता. १९७२ च्या निवडणुकीत गोविंदरावांनी श्रीरामपूरमधून पहिल्यांदा विधानसभेची पायरी चढली. पण त्याच दरम्यान देशात आणीबाणी लागली. या आणीबाणीच्या काळात देशभरात काँग्रेसविरोधी लाट आली. जनता पक्षाचं वादळ घोंघावत होतं… पण १९७८ च्या निवडणुकीतही श्रीरामपूरकरांनी गोविंदरावांची साथ सोडली नाही! त्यांनी ३५,००९ मते मिळवत जनता पक्षाच्या जनार्दनराव टेकवडे यांचा ५,९२३ मतांनी पराभव केला आणि दुसऱ्यांदा आमदारकीची माळ गळ्यात घातली.

१९७८ च्या निकालानंतर महाराष्ट्राच्या राजकारणात मोठा भूकंप झाला. राजकारणात तरुण असलेल्या शरद पवारांनी वसंतदादा पाटीलांचं सरकार पाडलं. आणि जनता पक्षाशी हातमिळवणी करत ‘पुलोद’ म्हणजेच पुरोगामी लोकशाही दलाच्या सरकारची स्थापना केली. या सरकारमध्ये शरद पवारांनी गोविंदराव आदिक या विश्वासू सहकाऱ्याच्या खांद्यावर पाटबंधारे, विधी व न्याय यांसारख्या अत्यंत वजनदार खात्यांची धुरा दिली. सगळं काही सुरळीत सुरू होतं. पण फेब्रुवारी १९८० मध्ये दिल्लीचं तख्त बदललं. इंदिरा गांधी प्रचंड बहुमताने पुन्हा सत्तेत आल्या आणि त्यांनी पहिला घाव घातला तो शरद पवारांच्या पुलोद सरकारवर. सरकार बरखास्त झालं. राज्यात राष्ट्रपती राजवट लागली. आणि मे १९८० मध्ये विधानसभेच्या मध्यावधी निवडणुकांचं रणशिंग फुंकलं गेलं. इथूनच खऱ्या अर्थाने या महानाट्याला सुरुवात झाली.

१९८० ची निवडणूक ही काही साधीसुधी निवडणूक नव्हती. ती होती ‘असली काँग्रेस कोणती?’ या अस्तित्वाच्या लढाईची निवडणूक..! १९७८ मध्ये काँग्रेसचे दोन तुकडे झाले. एकीकडे होत्या इंदिरा गांधी, ज्यांचा पक्ष होता काँग्रेस (इंदिरा) — म्हणजेच काँग्रेस (I) आणि त्यांचं निवडणूक चिन्ह होतं ‘हाताचा पंजा’. तर दुसरीकडे होते कर्नाटकचे माजी मुख्यमंत्री देवराज अर्स, यशवंतराव चव्हाण आणि शरद पवार—ज्यांचा पक्ष होता काँग्रेस (अर्स) — म्हणजेच काँग्रेस (U) आणि त्यांचं चिन्ह होतं ‘चरखा’.

या राजकीय फुटीची ठिणगी थेट श्रीरामपूरच्या आदिक घराण्यातही पडली. काही राजकीय नोंदींनुसार, गोविंदराव आदिक यांचे ज्येष्ठ बंधू बॅरिस्टर रामराव आदिक हे इंदिरा गांधींचे कट्टर निष्ठावंत आणि काँग्रेस (I) चे राज्यातील दिग्गज नेते होते. तर धाकटे बंधू गोविंदराव आदिक हे शरद पवारांसोबत काँग्रेस (U) मध्ये ठामपणे उभे होते. एकाच घरातील दोन भाऊ, दोन विरुद्ध विचारांच्या काँग्रेसमध्ये! १९८० च्या निवडणुकीत संपूर्ण देशभरात इंदिरा गांधींची लाट नव्हती, तर ती एक त्सुनामी होती! महाराष्ट्रात काँग्रेस (आय) ने शरद पवारांच्या पुलोद मंत्रिमंडळातील एकेका मंत्र्याला त्याच्याच मतदारसंघात घेरून पाडण्याचा चंग बांधला होता. गोविंदराव आदिक हे तर शरद पवारांचे उजवे हात! त्यामुळे श्रीरामपूरमध्ये गोविंदरावांची राजकीय कोंडी होणार, हे स्पष्ट दिसत होतं.

काँग्रेस (U) कडून गोविंदराव आदिक यांना श्रीरामपूरमधून उमेदवारी जाहीर झाली. पण इंदिरा गांधींची लाट आणि श्रीरामपूरमधील स्थानिक विरोधकांची मोट पाहता, गोविंदरावांना आणि शरद पवारांना धोक्याची घंटा ऐकू येऊ लागली होती. राजकारणात केवळ धाडस असून चालत नाही, तर तिथे ‘प्लॅन-बी’ तयार ठेवावा लागतो. आणि म्हणूनच गोविंदरावांनी एक असा निर्णय घेतला, ज्याने संपूर्ण महाराष्ट्राच्या भुवया उंचावल्या. त्यांनी श्रीरामपूरसोबतच शेजारच्या संभाजीनगर जिल्ह्यातील वैजापूर विधानसभा मतदारसंघातूनही उमेदवारी अर्ज दाखल केला.

आता तुमच्या मनात प्रश्न येईल—कायद्याने एकाच वेळी दोन मतदारसंघांतून निवडणूक लढवता येते का?
तर हो! भारतीय संविधानातील लोकप्रतिनिधित्व कायदा, १९५१ च्या कलम ३३(७) नुसार उमेदवाराला एकाच वेळी एकापेक्षा जास्त मतदारसंघांतून निवडणूक लढवण्याची कायदेशीर मुभा आहे. १९९६ मध्ये या कायद्यात सुधारणा करून जास्तीत जास्त दोन मतदारसंघांची मर्यादा घातली गेली; पण १९८० साली तर ती मर्यादाही नव्हती. पण गोविंदरावांनी दुसरा मतदारसंघ म्हणून वैजापूरच का निवडलं? यामागे तीन अत्यंत चाणाक्ष कारणं होती.

* पहिलं कारण — गोदावरीचं नातं :
श्रीरामपूर आणि वैजापूर हे केवळ कागदावर दोन वेगवेगळ्या जिल्ह्यातले मतदारसंघ आहेत; प्रत्यक्षात गोदावरी नदीच्या अलीकडे आणि पलीकडे वसलेले हे जुळे भाऊच आहेत. दोन्ही तालुक्यांची शेती, पाणी, साखर कारखानदारी आणि सोयरीक एकमेकांत गुंफलेली आहे.

* दुसरं कारण — पाटबंधारे मंत्रिपदाची पुण्याई :
१९७८ ते १९८० या काळात राज्याचे पाटबंधारे मंत्री असताना गोविंदरावांनी गोदावरी खोऱ्यातील सिंचन प्रकल्पांना मोठी गती दिली होती. वैजापूरच्या दुष्काळी पट्ट्याला त्यांच्या कामाची पूर्ण जाणीव होती.
* तिसरं कारण — वैजापूरचं राजकीय गणित :
१९७८ च्या निवडणुकीत वैजापूरमधून जनता पक्षाचे उत्तमराव केशवराव पटवारी अवघ्या ६३६ मतांनी जिंकले होते. तिथे काँग्रेसकडे तगडा विद्यमान आमदार नव्हता. त्यामुळे काँग्रेस (U) साठी वैजापूर ही अत्यंत सुपीक जमीन होती!

आणि अशा प्रकारे, अहिल्यानगर जिल्ह्यातील श्रीरामपूर आणि छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील वैजापूर या दोन मतदारसंघांतून गोविंदराव आदिक निवडणुकीच्या रिंगणात उतरले. १९५२ पासून आजपर्यंत नगर जिल्ह्यातील कोणत्याही दुसऱ्या नेत्याने, एकाच वेळी दोन मतदारसंघांतून निवडणूक लढवण्याचं धाडस केलेलं नव्हतं.

आता वळूया पहिल्या रणांगणाकडे— गोविंदराव आदिक यांच्या स्वतःच्या बालेकिल्ल्याकडे, म्हणजेच श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघाकडे!

श्रीरामपूर मतदारसंघ २००८ पासून अनुसूचित जातीसाठी राखील झाला. परंतु १९८० ला तो सर्वसाधारण मतदारसंघ होता. इंदिरा काँग्रेसने म्हणजेच काँग्रेस (I) ने इथे गोविंदराव आदिक यांना चारीमुंड्या चीत करण्यासाठी एक तगडा स्थानिक मोहरा मैदानात उतरवला—त्यांचं नाव होतं भानुदास काशिनाथ मुरकुटे.

संपूर्ण जिल्ह्याचं लक्ष या लढतीकडे होतं. एका बाजूला दोन वेळा आमदार राहिलेले, माजी मंत्री गोविंदराव आदिक आणि त्यांचं ‘चरखा’ चिन्ह; तर दुसऱ्या बाजूला इंदिरा गांधींच्या लाटेवर स्वार झालेले भानुदास मुरकुटे आणि ‘हाताचा पंजा’! जेव्हा मतपेट्या उघडल्या आणि मतमोजणी सुरू झाली, तेव्हा श्रीरामपूरच्या निकालांनी सगळ्यांनाच धक्का दिला. १९८० च्या श्रीरामपूर विधानसभा निवडणुकीचा निकाल असा लागला :
* एकूण नोंदणीकृत मतदार: १,०२,५४२
* झालेले वैध मतदान: ६५,४४६ (६५.१२%)
* विजयी उमेदवार: भानुदास काशिनाथ मुरकुटे — काँग्रेस (I) — ४२,०९७ मते
* दुसऱ्या क्रमांकाचे उमेदवार: गोविंदराव वामनराव आदिक — काँग्रेस (U) — १८,९७५ मते

हा निकाल गोविंदराव आदिक यांच्यासाठी अत्यंत धक्कादायक होता. भानुदास मुरकुटे यांनी तब्बल २३,१२२ मतांच्या प्रचंड फरकाने गोविंदरावांचा पराभव केला होता. ज्या श्रीरामपूरने १९७२ आणि १९७८ मध्ये गोविंदरावांना डोक्यावर उचलून धरलं होतं, त्याच श्रीरामपूरमध्ये इंदिरा लाटेपुढे त्यांचा अक्षरशः धुव्वा उडाला. त्यांना केवळ २८.९९ टक्के मतांवर समाधान मानावं लागलं. जर गोविंदराव आदिक यांनी केवळ श्रीरामपूरवर विसंबून निवडणूक लढवली असती, तर कदाचित १९८० मध्येच त्यांचा राजकीय सूर्यास्त झाला असता. पण नियतीने त्यांच्यासाठी गोदावरीच्या पलीकडे काहीतरी वेगळंच लिहून ठेवलं होतं!

आता पाहूया दुसऱ्या रणांगणात, म्हणजेच छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील वैजापूर विधानसभा मतदारसंघात काय चमत्कार घडला!

इथं गोविंदराव आदिक हे ‘बाहेरचे’ म्हणजेच नगर जिल्ह्यातून आलेले उमेदवार होते. त्यांच्या विरोधात इंदिरा काँग्रेसने स्थानिक उमेदवार लक्ष्मणराव भागाजी भिसे यांना मैदानात उतरवलं होतं. याशिवाय चार अपक्ष उमेदवारही आपलं नशीब आजमावत होते. वैजापूरच्या मतदारांसमोर एक मोठा पेच होता—एकीकडे देशभरातली इंदिरा गांधींची लाट आणि ‘हाताचा पंजा’, तर दुसरीकडे गोविंदराव आदिक यांच्या रूपाने एक अभ्यासू, अनुभवी आणि माजी मंत्रिपदाचा वलय असलेलं नेतृत्व. आणि इथेच वैजापूरकरांनी मोठं मन दाखवलं. स्थानिक-बाहेरचा असा कोणताही संकुचित विचार न करता, वैजापूरच्या मतदारांनी गोविंदराव आदिक यांच्या पारड्यात भरभरून दान टाकलं!

१९८० च्या वैजापूर विधानसभा निवडणुकीचा निकाल अत्यंत थरारक ठरला. तो असा होता :
* एकूण नोंदणीकृत मतदार: १,०९,७०६
* झालेले वैध मतदान: ६१,८१३
* विजयी उमेदवार: गोविंदराव वामनराव आदिक — काँग्रेस (U) — ३१,०९० मते
* दुसऱ्या क्रमांकाचे उमेदवार: लक्ष्मणराव भागाजी भिसे — काँग्रेस (I) — २८,२६० मते

अत्यंत अटीतटीच्या आणि श्वास रोखून धरायला लावणाऱ्या या लढतीत गोविंदराव आदिक यांनी निम्म्याहून अधिक म्हणजे ५०.३० टक्के मते मिळवत इंदिरा काँग्रेसच्या लक्ष्मणराव भिसे यांचा २,८३० मतांनी पराभव केला आणि ऐतिहासिक विजय मिळवला! मित्रांनो, या विजयाचं मोल किती मोठं होतं हे समजून घ्या! १९८० च्या निवडणुकीत संपूर्ण महाराष्ट्रात काँग्रेस (I) ने २८८ पैकी तब्बल १८६ जागा जिंकून एकहाती सत्ता काबीज केली होती. तर शरद पवारांच्या काँग्रेस (U) ला संपूर्ण राज्यात केवळ ४७ जागांवर समाधान मानावं लागलं होतं. या प्रचंड लाटेतही गोविंदराव आदिक यांनी आपल्या मूळ जिल्ह्याबाहेर जाऊन विजय मिळवला आणि विधानसभेतील आपली जागा कायम राखली.

१९८० ते १९८५ या पाच वर्षांत गोविंदराव आदिक यांनी वैजापूरचे आमदार म्हणून विधिमंडळात आवाज बुलंद केला. त्यानंतरही त्यांचा राजकीय प्रवास थांबला नाही :
* १९८५ च्या निवडणुकीत काँग्रेसच्या अंतर्गत राजकारणात त्यांना श्रीरामपूरमधून उमेदवारी नाकारली गेली, तर वैजापूरमधूनही ते लढले नाहीत.
* १९९० मध्ये ते पुन्हा काँग्रेसकडून श्रीरामपूरमध्ये लढले, पण जनता दलाच्या भानुदास मुरकुटेंकडून त्यांचा अवघ्या २,८५४ मतांनी निसटता पराभव झाला.
* यानंतर मात्र गोविंदराव आदिक यांनी राज्य आणि राष्ट्रीय पातळीवर मोठी झेप घेतली. ते दोन वेळा राज्यसभेचे खासदार झाले (१९९३ ते २००० आणि २००९ ते २०१२).
* २००० ते २००३ या काळात ते महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे अध्यक्ष होते.
* २००३ ते २००५ दरम्यान त्यांनी राज्याचं कृषिमंत्रीपद भूषवलं. आणि पुढे पुन्हा शरद पवारांसोबत जात राष्ट्रवादी काँग्रेसचे राष्ट्रीय सरचिटणीस म्हणूनही काम पाहिलं. ७ जून २०१५ रोजी वयाच्या ७६ व्या वर्षी या दिग्गज नेत्याने जगाचा निरोप घेतला.

मित्रांनो, गोविंदराव आदिक यांचा १९८० चा हा प्रयोग आजच्या राजकारण्यांसाठी एक मोठा धडा आहे. जर नेत्याचा जनसंपर्क, कामाचा आवाका आणि राजकीय दूरदृष्टी भक्कम असेल, तर तो जिल्ह्याच्या आणि विभागाच्या सीमा ओलांडूनही इतिहास घडवू शकतो, हेच आदिकांनी दाखवून दिलं होतं. आजही लोकप्रतिनिधित्व कायद्याच्या कलम ३३(७) नुसार एका उमेदवाराला जास्तीत जास्त दोन मतदारसंघांतून निवडणूक लढवता येते. तुम्हाला काय वाटतं—एकाच नेत्याने एकाच वेळी दोन मतदारसंघांतून निवडणूक लढवण्याची ही तरतूद योग्य आहे की त्यावर कायमची बंदी घातली पाहिजे? आणि गोविंदराव आदिक यांच्या या ऐतिहासिक प्रयोगाबद्दल तुमच्या गावातील वडीलधाऱ्यांकडून तुम्ही कोणते किस्से ऐकले आहेत? कमेंट बॉक्समध्ये तुमचं मत नक्की मांडा! महाराष्ट्राच्या राजकारणातील हा दुर्मीळ आणि माहितीपूर्ण इतिहास तुम्हाला आवडला असेल, तर या व्हिडीओला एक लाईक नक्की करा, आपल्या मित्रांसोबत आणि व्हॉट्सॲप ग्रुपवर हा व्हिडीओ शेअर करा. आणि असेच पडद्यामागचे, बिनचूक ऐतिहासिक किस्से ऐकण्यासाठी आपल्या चॅनेलला आत्ताच सबस्क्राईब करा.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Back to top button